sábado, 21 de septiembre de 2013
miércoles, 21 de agosto de 2013
CUENTO EN AYMARA - Siwsäwi “JAN WALT’ÄWIR PURIÑA”
Siwsäwi
“JAN WALT’ÄWIR
PURIÑA”
(Qillqt’iri: Edwin Usquiano Quispe)
Nayarapachanakanxa, khaysa
Achiri jach’a markax
wali suma markapunitaynawa, kunayman uywanakani, yapunakani,
walja qullunakani, jawiranakani, uka
pampanakas wali ch’uxñakirakiw uñtasirakiritayna. Ukampirus
uka ayllun qamasir
jaqinakax wali suma
quli chuymanipxanäwa, ukhamarakiw
jupanakax uywanaka, ch’uqinaka, kunayman yänak
aljt’asisaw kuna muxsa
achunaks alt’asipxarakiritayna.
Maysatuqitxa, uka markanx wasäx
markat jutir jaqinakas
qamapxarakiritaynawa.
Ukhamipanx,
uka markanx Rubén
Costas sata sutin tatax
qamasirakïnwa, uka chachax khaysa
Santacruz junt’u markat
Achiri markar qamasir
jutarakitayna. Jupax wali suma
qamaskasinw mä urux
juchachasïsin jan walt’añar puritayna, ukat Achiri
markankïr jaqinakax Rubén Costas
uñjasax wali phiñasipxarakitayna. Ukham
uñjasax uka chachax
janiw kun lurt’añs
yatkarakïnti, ukat mä
urux uka tatax
jaltañ amtatayna.
Ukham iskapkasinx
uka paschp markatx
mä jisk’a imill
kunw irpasiwayatayna, uka
jisk’a imillan sutipax
Sabina satänwa. Ukampirirus
uka yatisax achiri
markankïr jaqinakax juk’ampiw
wali phiñasipxarakitayna.
Rubén
Costas chachax Chukiyaw
jach’a markakamaw jisk’a
imill irpt’atax purirakitayna. Purisinx uka
chachax wasa sutimpiw jach’a
markanx jaqinakampix uñt’ayasxarakitayna, Samuel Costas
sata sutini, jan wasa
jaqinakamp katjayasiñataki. Qhipatuqirux uka
jisk’a imillax wali
suma yatiqawinakarurakiw sararakiritayna, suma
jach’a p’iqiniñataki. Samuel
chacharakiw ukxa yatichayarakitayna. Ukham
jach’a tawaquxasinx mä
pasiñ chachampiw uñt’asirakitayna, uka
waynax Erwin Sánchez
satarakinawa, uka paninix
wali munasiñarurakiw puripxatayna, ukham uñt’asxasinx
jupanakax jaqichasiñaruw puripxarakïna. Ukatx
panin qamkasinx mä
wawanipxarakinawa, uka wawapax
Roberto de la Cruz Costas Cuellar
sata sutincht’atarakitaynawa.
Erwin Sánchez chachax
mä qamir utjawin yuririrakitaynawa, ukatx uka
waynax wasa tawaqump
panichatarakinawa, uka yatisax
Sabina Cuellar tawaqux
qulla umantasisinw wirap
apaqasirakïnxa, jiwxipanx Samuel
Costas chachakiw uka
jisk’a wawapx uñxarakinaxa, ukat
qhiparux janiw kuns
kamacht’añ yatkarakinati, jupapachakirakiw juchanchasirakinax Sabinar
apanitapatxa, ukat jiwxipan
jupax qulla umantasisarakiw Sabin
kipka jiwañar
puriwayxarakitaynaxa.
Qhipa
tuqirux uka jisk’a
wawax Altu pat
markanrakiw jilsurakina, jupax
janiw khitits kawkit
jutats amuyaskarakinati, ukat
Confederación Obrera Boliviana (COB) ukankir jaqinakarakiw
uywasipxarakïna, ukat jupanakax sapxarakinaw suman sutimax Roberto de
la Crusawa sasina, ukat
wali waynaptxasinx jupax
wali p’iqinchirixarakinaw uka
Altu pat jach’a
markanxa.
Kunawsatix
wali waynaxan ujkax
mä tawaqumpiw uñt’asirakitaynax uka tawaqux
pä tunk maranirakinw
Remediosa Losa sata
awil tawaqu. Ukat
mä arumax jupanak paninix
plaza Murillo ukanw
wali munasiñarux purirakitayna, mä
juk’a pacharux Remediosa
Losan munasiriparakiw wali
khumantat jamp’atisiskirpach uñjarakitayna, uka
nayra munasiripax Senado
uksatuqinrakw irnaqarakïnxa.
Robertox ukjam uñjasax
walipunirakiw maysa tuqirux
t’ijtawayarakitayna.
Uka
Roberto chachax wali
jach’a ch’axwañanakarurakiw sarañ
yatirakitaynaxa, jupax Felipe
Quispe mallku chikaw
tuqinakatx wali chaxwarakitayna, ukjamat qhipirix jupax
taxpach prefectunakampiw ch’axwañarux
purirakitaynaxa, uka qhipanx Juan de Granado jaqimpiw
phusilap
illapt’ayasirakitayna, ukat jupax
jan mayampitak chhaqtawayxarakitayna, ujkaruw
aka siwsawix tukt’ayaraki.
Amuyt’äwi: janiw jamasat k’arisis
sarnaqañäkiti, janirakiw wali wal tukuñäkisa, qhip nayr uñtasaw sartaña, kuna
ixwanakas ist’añapuniwa.
Aka siwsäwix
jiwasanakan amuyt’asiñasatak qillqt’atawa.
lunes, 19 de agosto de 2013
Trabalenguas en Aymara - K’ulthi Aru “QIRUN PATA”
K’ulthi Aru
“QIRUN PATA”
(Qillqt’iri: Edwin Usquiano Quispe)
Qirun patan mä qaqil qaqil jamañ qarqaw
q’ara jaraphin qirun qarqar qaraqt’asis
qaraqt’asis qaratkatawayatayna.
Trabalenguas en Aymara - K’ulthi Aru “LAWAN JAWIRA”
K’ulthi Aru
“LAWAN JAWIRA”
(Qillqt’iri: Edwin Usquiano Quispe)
Lawan jawiran jayra jarph laram jaqinakanaw
lawt’i lawt’ lawanak lakirpayasin
lawt’inuqtawayxapxarakitayna.
Trabalenguas en aymara - K’ulthi Aru “CH’UTU QARQA”
K’ulthi Aru
“CH’UTU QARQA”
(Qillqt’iri: Edwin Usquiano Quispe)
Ch’utu qarqan ch’uju achalaw
ch’utuqup ch’utxatt’as chu’txatt’as
qarin qarin ch’usiqar
qarqa qalamp ch’isiqiyatayna
ANCORAIMES - “JAQ’URAYM MARKXATA”
Ancoraimes
“JAQ’URAYM
MARKXATA”
‘Pueblo
Ancoraimes’
(Qillqt’iri: Edwin Usquiano Quispe)
Ancoraimes jan ukax aymaratx janq’ulaymis aka
ayllux aka pashpa La Paz departamentunw jikxatasi, ukax khaysa suyu Omasuyos uksatuqin
utt’atawa, omasuyux pä seccionaniwa, Achacachimpi, ancoraimempiwa, aka
qillt’äwix payïr seccionatawa.
Janqulaymis
markax quta lakxankiwa, ukhamarakiwa uka
markax walja qullunakani, jawiranakani quqanakaniwa. Qullunakanx utjarakiwa
kunayman t’isñanaka, kankllanaka, jichhunaka, jukampinakampiw utji. Ukhamarakiwa uka qullunakanx kunayman pampa
qulu laqunakas utjarakiwa, uka laq’unakax aknirinakarakiwa: tiwula, añathuya, wisk’acha, liwrinaka, jararankhunaka, asirunaka,
juk’ampinakampi. Maysatuqitx utjarakiw alaqpachan tuyur jamach’inakasa,
ukanakax aknirinakawa: paka, mamani, phichitanka, yakayaka, liqiliqi, khullu,
p’isaqa, pili, tikitiki, pukupuku, juk’ampinakampi.
Maysatuqitx
janq’ulaymix mä markawa segunta sección sutimp uñt’ata, uka markas wali
jach’awa kimsaqallq katunanakani,
ukjamarakiwa phisqa tunka suxta (56)
ayllunakani. Kantunanakapax aknirikakarakiwa:
Makamaka, Janq’ulaymis, Muruqullu, Sutalaya, Ch’ixipampa, Ch’uxña Pata,
Phuq’äta, Kajiyata. Sapa mä kantunanx walja ayllunakanirakiwa.
Ujkaruxa,
uñacht’ayarakiñaniw Janq’ulaymis markax
qawqha jaqinakanisa, sapa mä kantunanakanxa.
janq'ulaymes markan utjasirinakapa
Aka jamuqatanx
uñjt’araktanwa jilpachax jaqinakax utjasipxarakiw kantun Janq’ulaymituqina,
ujakarux arktarakiwa kantun ch’ixipampa, qhipankarakiw sutalayaxa.
Kantun
janq’ulamin ayllunakapax tunka suxtawa, uka ayllunakax aknirinakawa:
Ancoraimes(pueblo) Ispaya Grande, Ispaya Tocoli, Ispaya Lukimbaya, Ispaya Este,
Lluxllata Grande, Lluxllata Tumuyu, Lluxllata Centro Belen, Lluxllata Laymini,
Turrini Alta, Turrini Centro y Baja, Zamora, Pacharía, Pacoma Grande, Chuñuña
Norte, Sud Calamarca uknirinaka.
Aka markan
thuqt’äwipax candelariyankiwa, pä ur
saraqkipana anata phaxsita, uküruw wali uksar aksarux ch’akhanaks
unuqt’ayapxaraki, thuqurinakapax pusi, phisqa tamawa. Kimsa tam murinu, mä tam
kapural, mä tam kullawa, ukhamarakiwa, yaqhip maranakax yaqha ayllunakatw
jutapxir thuqt’irixa, ukanakax aknirinakarakiwa: wakawaka, mukululu, qinaqina,
ukanaka.
Yatiqaw tuqinx
Kantun Ankuraymituqinx walja yatiqañ utanakaniwa, wali uñt’atax colegio
ancoraimiwa sutipax akjamarakiwa “Colegio
Humanístico Técnico Industrial Metodista Ancoraimes” aka yatiqañ utax
walja maranakanirakiwa, uka yatiqañ utat mistusax jach’a yatiqañ utanakar
sarasax waljanirakiwa yatxatt’atanakax utjaraki. Yatichirinakapax wali
kust’atanakarakiwa, jilpachax jichhanakax yaticht’asipkarakiwa licenciados
ukhamanaka. Uka yatiqañ utarux walja yatiqirinakarakiw purt’apx kunayman
ayllunakata.
Yapuchawtuqinx
yapucht’apxarakiwa kunayman achunaka, chuqi, apilla, isañu, ulluku, siwara,
awina, jupha, tiriwu, jawasa, alwirija, juk’ampinakampi. Anchha thaya pachanx
ch’uñrak wali ch’uñuchapxi.
Uywatuqinsti
uywt’apxarakiwa waka, uwija, khuchi, ukanakakrakw jilpachaxa, utanx
uywasipxarakiwa phisi, añu, wallpa. Uka markanakan jakasir jaqinakatakix wakax
wali askipuniwa kunalaykutix wakampipuniw yapunakx satapxi,
Satañatakix
nayraqatax pä wakw yukump waxratx ñich’antapxi, uka uywanakax janiw kikipakiti,
utjiw kupi waka, ch’iqa waka. Kupi wakax kupixatpunw ñich’antayasispaxa,
janiw ch’iqaxatx ñich’yaskarakispati, jilpachax kupit lurir uywanakax
urqunakawa. Ch’iqa wakax ch’iqaxatpunw ñich’ayasirakisspaxa, janiw kupixatx
ñich’ayaskarakispati. ukatx armampiw
nukhuntapxi, armax mä jiru chuntaniwa,
ukatw yapu yapuchañatakix wakampiw
iraramjayapx uksar aksaru, ukatx wakampirakiw satantapxi chuqi, apilla, siwara,
awina, juk’ampinaka.
Ukham
saräwinakanikiw janq’raymi markaxa. Inasa aruskipañax jilpachachispa.
[1]
POA POPULARIZADO 2004: “GUBIERNO MUNICIPAL DE ANCORAIMES 2da sección de la
provincia Omasuyos La Paz Bolivia”: Ancoraimes. 2004: 10
AYMARAS - Amuyt’äwi “AYMARANAKAN SARNAQÄWIPA”
Amuyt’äwi
“AYMARANAKAN
SARNAQÄWIPA”
(Qillqt’iri: Edwin Usquiano Quispe)
Aymar qamasan qamir
markan marchirinakapax kunayman
luräwinakani, saräwinakani,
amuyt’awinakani, ukjam suma
utt’atapxataynawa, khaya nayra
pachanakanxa, suni, qhirwa, junt’u,
uraqinakan axarjam saphintata.
Kuna pachatix khaysa
anqax (Europa) jach’a markat tumayk
ñanqha supay q’ara jaqinakax aksa Tawantinsuy uraqir
mantanipk ujkat aymar jaqinakar jiwarayañatak yänakap aparañatak
jupanakan saräwinakap utt’ayañatak purintanipxatayna. Uka pachat aksaruw aymar
markan jaqinakapax janis amuyunikasp ukjam uñt’atapxatayna.
Yämakis aymar jaqin imill yuqall wawanakaparust janiw chiqpach sarawinakaparjam yatxatawix
utjirïkataynati. Ukat qhipa maranakarux
k’achhat k’achhat yapump uywamp sarnaqir jaqinakax umuyunakap
luräwinakap kamanchayañatakix qara
jaqinakaruw kutkatapxatayna,
Ukhamaw aymaranakax
wäli khaya nayra
pachanakanx sartasipxatayna, jan
qara jaqinakar istasa. Ukampirus
jupanakan niq’it lurt’at
utanakan jakasipxiritayna.
Nayrapachat jichhapachkamax aymaranakax
yap yapuchasisa, uyw
uywasisaw qamasipxiritayna, jupanakax
utarux samart’irikiw puripxiritaynaxa, jilpachax
qullu iramanakan pampanakan
jawirxanakan irnaqapxi. Sarnaqäwinakapanx taqiniw
maynit maynikamas yanapt’asipxarakiritayna.
POESÍA AYMARA - Chapar aru “MAMITA MAMITA”
Chapar aru
“MAMITA
MAMITA”
(Qillqt’iri: Edwin Usquiano Quispe)
Mamita
jumax wali jiwitakitawa
khä panqaranakjama
ajanumax
khä illimanjamaw k’ajtani
amuyumax wali jach’awa.
Nayat amtasista mamita
wijllta
jayp’u sujst’asa
nayar
munasista
jach’a
munasiñan tayka.
Nayan
wali munat taykaja
jumakiw nayan
t’aqhisitaxs yattaxa
jumakiw nayan manq’ataxs yattaxa
sapurus
juma jak’ankañakw muntxa.
Jumax
nayatakix wali jach’atawa
jumaw ch’amamamp aka pachar apanista
suma willka qhan uñjayista
kunampirak
kutt’aykam mamita.
Jumax
mamita jak’ajankasktawa
jumax
arux k’ajtaytaxa
janit jumakasm ukjaxa
janiw kunas chiqapar sartkaspati
Kawksarus jichhax mamit saraskta
aksar kutt’anim jutam
chhuy…!!!
Ist’itay mamita
nayax
juma chikaw saran munta.
Mamita
kunas kamachasktama
kunats
llakit uñanaqasta
mamita…!!!
ist’itaya
ñanqha
jaqinakach uñistam.
Janiw ukax askikaspati
chhuy…!!! jan
yäqamti
jumax qamasamp makhatam
jani ch’am pist’ayasimti.
Mamita…
mamita…
nayax
jumarux wali munasma
mamita…!!!
jueves, 4 de julio de 2013
miércoles, 26 de junio de 2013
sábado, 1 de junio de 2013
jueves, 21 de marzo de 2013
miércoles, 20 de marzo de 2013
Suscribirse a:
Entradas (Atom)