K’ulthi Aru
“LAWAN JAWIRA”
(Qillqt’iri: Edwin Usquiano Quispe)
Lawan jawiran jayra jarph laram jaqinakanaw
lawt’i lawt’ lawanak lakirpayasin
lawt’inuqtawayxapxarakitayna.
lunes, 19 de agosto de 2013
Trabalenguas en aymara - K’ulthi Aru “CH’UTU QARQA”
K’ulthi Aru
“CH’UTU QARQA”
(Qillqt’iri: Edwin Usquiano Quispe)
Ch’utu qarqan ch’uju achalaw
ch’utuqup ch’utxatt’as chu’txatt’as
qarin qarin ch’usiqar
qarqa qalamp ch’isiqiyatayna
ANCORAIMES - “JAQ’URAYM MARKXATA”
Ancoraimes
“JAQ’URAYM
MARKXATA”
‘Pueblo
Ancoraimes’
(Qillqt’iri: Edwin Usquiano Quispe)
Ancoraimes jan ukax aymaratx janq’ulaymis aka
ayllux aka pashpa La Paz departamentunw jikxatasi, ukax khaysa suyu Omasuyos uksatuqin
utt’atawa, omasuyux pä seccionaniwa, Achacachimpi, ancoraimempiwa, aka
qillt’äwix payïr seccionatawa.
Janqulaymis
markax quta lakxankiwa, ukhamarakiwa uka
markax walja qullunakani, jawiranakani quqanakaniwa. Qullunakanx utjarakiwa
kunayman t’isñanaka, kankllanaka, jichhunaka, jukampinakampiw utji. Ukhamarakiwa uka qullunakanx kunayman pampa
qulu laqunakas utjarakiwa, uka laq’unakax aknirinakarakiwa: tiwula, añathuya, wisk’acha, liwrinaka, jararankhunaka, asirunaka,
juk’ampinakampi. Maysatuqitx utjarakiw alaqpachan tuyur jamach’inakasa,
ukanakax aknirinakawa: paka, mamani, phichitanka, yakayaka, liqiliqi, khullu,
p’isaqa, pili, tikitiki, pukupuku, juk’ampinakampi.
Maysatuqitx
janq’ulaymix mä markawa segunta sección sutimp uñt’ata, uka markas wali
jach’awa kimsaqallq katunanakani,
ukjamarakiwa phisqa tunka suxta (56)
ayllunakani. Kantunanakapax aknirikakarakiwa:
Makamaka, Janq’ulaymis, Muruqullu, Sutalaya, Ch’ixipampa, Ch’uxña Pata,
Phuq’äta, Kajiyata. Sapa mä kantunanx walja ayllunakanirakiwa.
Ujkaruxa,
uñacht’ayarakiñaniw Janq’ulaymis markax
qawqha jaqinakanisa, sapa mä kantunanakanxa.
janq'ulaymes markan utjasirinakapa
Aka jamuqatanx
uñjt’araktanwa jilpachax jaqinakax utjasipxarakiw kantun Janq’ulaymituqina,
ujakarux arktarakiwa kantun ch’ixipampa, qhipankarakiw sutalayaxa.
Kantun
janq’ulamin ayllunakapax tunka suxtawa, uka ayllunakax aknirinakawa:
Ancoraimes(pueblo) Ispaya Grande, Ispaya Tocoli, Ispaya Lukimbaya, Ispaya Este,
Lluxllata Grande, Lluxllata Tumuyu, Lluxllata Centro Belen, Lluxllata Laymini,
Turrini Alta, Turrini Centro y Baja, Zamora, Pacharía, Pacoma Grande, Chuñuña
Norte, Sud Calamarca uknirinaka.
Aka markan
thuqt’äwipax candelariyankiwa, pä ur
saraqkipana anata phaxsita, uküruw wali uksar aksarux ch’akhanaks
unuqt’ayapxaraki, thuqurinakapax pusi, phisqa tamawa. Kimsa tam murinu, mä tam
kapural, mä tam kullawa, ukhamarakiwa, yaqhip maranakax yaqha ayllunakatw
jutapxir thuqt’irixa, ukanakax aknirinakarakiwa: wakawaka, mukululu, qinaqina,
ukanaka.
Yatiqaw tuqinx
Kantun Ankuraymituqinx walja yatiqañ utanakaniwa, wali uñt’atax colegio
ancoraimiwa sutipax akjamarakiwa “Colegio
Humanístico Técnico Industrial Metodista Ancoraimes” aka yatiqañ utax
walja maranakanirakiwa, uka yatiqañ utat mistusax jach’a yatiqañ utanakar
sarasax waljanirakiwa yatxatt’atanakax utjaraki. Yatichirinakapax wali
kust’atanakarakiwa, jilpachax jichhanakax yaticht’asipkarakiwa licenciados
ukhamanaka. Uka yatiqañ utarux walja yatiqirinakarakiw purt’apx kunayman
ayllunakata.
Yapuchawtuqinx
yapucht’apxarakiwa kunayman achunaka, chuqi, apilla, isañu, ulluku, siwara,
awina, jupha, tiriwu, jawasa, alwirija, juk’ampinakampi. Anchha thaya pachanx
ch’uñrak wali ch’uñuchapxi.
Uywatuqinsti
uywt’apxarakiwa waka, uwija, khuchi, ukanakakrakw jilpachaxa, utanx
uywasipxarakiwa phisi, añu, wallpa. Uka markanakan jakasir jaqinakatakix wakax
wali askipuniwa kunalaykutix wakampipuniw yapunakx satapxi,
Satañatakix
nayraqatax pä wakw yukump waxratx ñich’antapxi, uka uywanakax janiw kikipakiti,
utjiw kupi waka, ch’iqa waka. Kupi wakax kupixatpunw ñich’antayasispaxa,
janiw ch’iqaxatx ñich’yaskarakispati, jilpachax kupit lurir uywanakax
urqunakawa. Ch’iqa wakax ch’iqaxatpunw ñich’ayasirakisspaxa, janiw kupixatx
ñich’ayaskarakispati. ukatx armampiw
nukhuntapxi, armax mä jiru chuntaniwa,
ukatw yapu yapuchañatakix wakampiw
iraramjayapx uksar aksaru, ukatx wakampirakiw satantapxi chuqi, apilla, siwara,
awina, juk’ampinaka.
Ukham
saräwinakanikiw janq’raymi markaxa. Inasa aruskipañax jilpachachispa.
[1]
POA POPULARIZADO 2004: “GUBIERNO MUNICIPAL DE ANCORAIMES 2da sección de la
provincia Omasuyos La Paz Bolivia”: Ancoraimes. 2004: 10
AYMARAS - Amuyt’äwi “AYMARANAKAN SARNAQÄWIPA”
Amuyt’äwi
“AYMARANAKAN
SARNAQÄWIPA”
(Qillqt’iri: Edwin Usquiano Quispe)
Aymar qamasan qamir
markan marchirinakapax kunayman
luräwinakani, saräwinakani,
amuyt’awinakani, ukjam suma
utt’atapxataynawa, khaya nayra
pachanakanxa, suni, qhirwa, junt’u,
uraqinakan axarjam saphintata.
Kuna pachatix khaysa
anqax (Europa) jach’a markat tumayk
ñanqha supay q’ara jaqinakax aksa Tawantinsuy uraqir
mantanipk ujkat aymar jaqinakar jiwarayañatak yänakap aparañatak
jupanakan saräwinakap utt’ayañatak purintanipxatayna. Uka pachat aksaruw aymar
markan jaqinakapax janis amuyunikasp ukjam uñt’atapxatayna.
Yämakis aymar jaqin imill yuqall wawanakaparust janiw chiqpach sarawinakaparjam yatxatawix
utjirïkataynati. Ukat qhipa maranakarux
k’achhat k’achhat yapump uywamp sarnaqir jaqinakax umuyunakap
luräwinakap kamanchayañatakix qara
jaqinakaruw kutkatapxatayna,
Ukhamaw aymaranakax
wäli khaya nayra
pachanakanx sartasipxatayna, jan
qara jaqinakar istasa. Ukampirus
jupanakan niq’it lurt’at
utanakan jakasipxiritayna.
Nayrapachat jichhapachkamax aymaranakax
yap yapuchasisa, uyw
uywasisaw qamasipxiritayna, jupanakax
utarux samart’irikiw puripxiritaynaxa, jilpachax
qullu iramanakan pampanakan
jawirxanakan irnaqapxi. Sarnaqäwinakapanx taqiniw
maynit maynikamas yanapt’asipxarakiritayna.
POESÍA AYMARA - Chapar aru “MAMITA MAMITA”
Chapar aru
“MAMITA
MAMITA”
(Qillqt’iri: Edwin Usquiano Quispe)
Mamita
jumax wali jiwitakitawa
khä panqaranakjama
ajanumax
khä illimanjamaw k’ajtani
amuyumax wali jach’awa.
Nayat amtasista mamita
wijllta
jayp’u sujst’asa
nayar
munasista
jach’a
munasiñan tayka.
Nayan
wali munat taykaja
jumakiw nayan
t’aqhisitaxs yattaxa
jumakiw nayan manq’ataxs yattaxa
sapurus
juma jak’ankañakw muntxa.
Jumax
nayatakix wali jach’atawa
jumaw ch’amamamp aka pachar apanista
suma willka qhan uñjayista
kunampirak
kutt’aykam mamita.
Jumax
mamita jak’ajankasktawa
jumax
arux k’ajtaytaxa
janit jumakasm ukjaxa
janiw kunas chiqapar sartkaspati
Kawksarus jichhax mamit saraskta
aksar kutt’anim jutam
chhuy…!!!
Ist’itay mamita
nayax
juma chikaw saran munta.
Mamita
kunas kamachasktama
kunats
llakit uñanaqasta
mamita…!!!
ist’itaya
ñanqha
jaqinakach uñistam.
Janiw ukax askikaspati
chhuy…!!! jan
yäqamti
jumax qamasamp makhatam
jani ch’am pist’ayasimti.
Mamita…
mamita…
nayax
jumarux wali munasma
mamita…!!!
jueves, 4 de julio de 2013
Suscribirse a:
Entradas (Atom)